Iperereza

Urubanza rwa Dian Fossey

Dian Fossey yiciwe mu ijoro ryo ku wa 26 rishyira ku wa 27 Ukuboza 1985, mu kazu ke muri Pariki y'Igihugu y'Ibirunga, mu Rwanda. Nyuma y'imyaka irenga mirongo ine, iki cyaha kiracyari rimwe mu mabanga akomeye y'ubutabera yo mu kinyejana cya 20.

Ikiganza gishyira indabo z'umuhondo ku cyapa cy'imva ya Dian Fossey, Nyiramachabelli, 1932-1985
Imva ya Dian Fossey, i Karisoke

Kugira ngo ubutabera bukorwe!

Umunzani w'ubutabera ukozwe mu muringa uri ku meza

Umuryango w'Abafaransa Gorilla washinzwe bukeye bw'iyicwa rya Dian Fossey, mu kunamira uwatanze byose ngo arokore ingagi zo mu misozi, kugeza ubwo atanze ubuzima bwe. Ukomeza ibikorwa n'indangagaciro by'uwo mushakashatsi w'ikirangirire, kandi wifuza kurengera isura ye no kwibuka kwe. Ni umuryango udaharanira inyungu, ufite intego mpuzamahanga, ugengwa n'itegeko ry'u Bufaransa ryo mu 1901.

Kuva mu Bufaransa, Gorilla yiyemeje gukora ibishoboka byose byemewe n'amategeko kugira ngo ukuri ku mpamvu z'urupfu rwe rw'amayobera kumenyekane. Kumenya uwamwishe cyangwa abamwishe ni byo bizatuma arenganurwa.

"Isi ni ahantu habi ho kubaho, atari kubera abakora ibibi, ahubwo kubera ababireba ntibagire icyo bakora."

— Albert Einstein

Iperereza ridasanzwe

Ni ukuri: nta muntu wigeze amenya neza ibanga ry'iryo joro ribabaje Dian Fossey yiciwemo n'imipanga. Ese ni ukwihorera kwa ba rushimusi uwo mushakashatsi yari yarashoje intambara? Ese ni ubwicanyi bwateguwe n'umunyeshuri wari ufite ishyari, cyangwa bwategetswe n'umutegetsi ukomeye w'Umunyarwanda wifuzaga amafaranga menshi y'ubukerarugendo bw'ingagi? Ibitekerezo byinshi bigerageza gusobanura iki cyaha, kiracyari rimwe mu mabanga akomeye y'ubutabera yo mu kinyejana cya 20.

Ku nshuro ya mbere, Fabrice Martinez yabonye uburenganzira bwo kugera ku nyandiko z'ubugenzacyaha no ku bimenyetso bifatika bikiri ibimenyetso bifite agaciro n'uyu munsi. Abatangabuhamya b'ingenzi batari barigeze bavuga bemeye kuvuga ukuri kwabo. Nta perereza ku rupfu rw'uwo mushakashatsi w'ikirangirire ryigeze rigera kure gutya.

Fabrice Martinez na Jean Bosco Bizumuremyi bunamye inyuma y'icyapa cy'imva ya Dian Fossey, mu bimera
Fabrice Martinez na Jean Bosco Bizumuremyi ku mva ya Dian Fossey

Nyuma y'imyaka cumi n'itatu y'iperereza rigoye cyane, uwashinze Gorilla yizera ko yabonye ibisubizo by'ibibazo byinshi abantu bose bibaza.

Bizasohoka vuba Inkuru ishimishije, izasohoka mu gitabo cy'ubuhamya.

"Nta dosiye ishobora kunanira iperereza ryiza."

— Corinne Herrmann, umunyamategeko

Itangazamakuru

Igice cy'inkuru ya Le Monde Un indice dans la brume, kirimo ifoto ya Dian Fossey ari kumwe n'ingagi n'ifoto y'imva ye i Karisoke

Le Monde

Ese ibintu bigiye guhinduka?

Ku wa 1 Mata 2026, ikinyamakuru cyo mu Bufaransa Le Monde cyasohoye inkuru yitwa "Un indice dans la brume" ("Ikimenyetso mu gihu"). Nyuma y'imyaka irenga mirongo ine Dian Fossey yiciwe mu Rwanda, ikimenyetso kibitswe mu Bufaransa gishobora gutuma iperereza risubukurwa.

"Nubwo ibitekerezo ari byinshi, tugomba gukomeza kugira icyizere, kuko muri iki gihe siyansi ituma imanza zikemurwa nyuma y'imyaka mirongo myinshi ibyabaye."

— Fabrice Martinez, uyobora iperereza mu izina ry'umuryango Gorilla

Soma inkuru kuri lemonde.fr (mu Gifaransa)

Yann Arthus-Bertrand, Ian Redmond na Dr Philippe Bertrand bifatanyije na Gorilla mu rugamba rwo gushaka ukuri

Mbere y'indi nama y'urukiko, umuryango w'Abafaransa Gorilla wabonye inkunga y'abantu batatu bakomeye, bose bakoranye bya hafi na Dian Fossey.

Abo ni Yann Arthus-Bertrand, umunyamuryango w'ikirangirire w'Ishuri Rikuru ry'Ubugeni ry'u Bufaransa n'umufotozi, wabaye ku kigo cy'ubushakashatsi cya Karisoke ari kumwe na Dian Fossey. Ni we wafotoye uwo mushakashatsi bwa nyuma, iminsi mike mbere y'uko yicwa.

Dr Philippe Bertrand, inshuti ya nyuma ya Dian Fossey n'uwo yabwiraga amabanga, yari mu Rwanda igihe inshuti ye Dian Fossey yicwaga. Yari umuganga mu bitaro bya Ruhengeri, ahamagarwa aho icyaha cyabereye. Ni we wemeje ko yapfuye kandi asuzuma umurambo, asanga imisatsi mu biganza bye byari bifunze. Ntibishoboka kwemeza ko iyo misatsi atari iy'uwamwishe.

Hanyuma, Dr Ian Redmond, umuhanga mu binyabuzima w'Umwongereza, yafatanyije neza na Dian Fossey mu bushakashatsi bwe ku ngagi. Uwo mushakashatsi w'Umunyamerika yaramukundaga cyane, ku buryo mu irage rye yamugize umwe mu bayobozi b'ikigega cye.

Ifoto ya Yann Arthus-Bertrand yambaye impuzankano y'abanyamuryango b'Ishuri Rikuru
Yann Arthus-Bertrand
Maria-José Sanchez, Ian Redmond, Fabrice Martinez na Philippe Bertrand bicaye ku meza yo muri kafe, Fabrice Martinez afite dosiye yanditseho Affaire Dian Fossey
Uhereye ibumoso ujya iburyo: Maria-José Sanchez, Dr Ian Redmond, Fabrice Martinez, Dr Philippe Bertrand

Izindi nkuru

Dufashe kurokora ingagi za nyuma

Gorilla ibeshwaho gusa n'impano n'imisanzu y'abanyamuryango bayo. Ubuyobozi bwayo bukora ku bushake: inkunga yawe igera mu murima.

Tanga inkunga Uburyo bwose bwo kudufasha