Mu gihugu cy'ibirunga

U Rwanda

Ni mu Rwanda, ku mabanga y'ibirunga bya Virunga, Dian Fossey yeguriye imyaka cumi n'umunani y'ubuzima bwe ingagi zo mu misozi.

Mu nzira ya Dian Fossey

Ifoto ya Dian Fossey amwenyura, yambaye umupira utukura ufunze ijosi n'ikoti ry'ubururu bwijimye
Ifoto yafashwe na Yann Arthus-Bertrand (1985)

Ayobowe n'umuhanga mu bisigazwa by'ibinyabuzima bya kera w'ikirangirire Louis Leakey, Dian Fossey yatangiye mu 1967 ubushakashatsi bw'igihe kirekire ku myitwarire y'ingagi zo mu misozi. Mu myaka hafi cumi n'umunani, yakurikiranye imiryango myinshi y'ingagi mu ngendo zazo, mu bisekuru byazo, rimwe na rimwe no mu gutatana kwazo. Kuva mu ntangiriro, yahanganye na ba rushimusi bazengurukaga mu ishyamba, ndetse n'abashumba n'amatungo yabo: yasobanukiwe ko ikibazo cyihutirwaga.

Ku bw'ubushake bwe, amatsinda arwanya ba rushimusi yaravutse.

Uyu mushakashatsi w'Umunyamerika ubu ni ikimenyetso cy'urugamba rwo kurinda ingagi, ikirangirire mu kurengera inyamaswa wageze muri Afurika kwiga izi nguge nini zari zigiye gucika.

Dian Fossey, umugani nyawo, yasize igitabo, Gorillas in the Mist (Ingagi mu gihu), ubuhamya bw'umugore ufite ubushake n'ishyaka, wiyeguriye wese kurinda ingagi zo mu misozi, kugeza ubwo atanze ubuzima bwe.

Sinzigera nibagirwa uko nahuye bwa mbere n'ingagi. Nabanje kumva, numva n'impumuro mbere yo kubona: urusaku mbere, hanyuma impumuro ikomeye y'inyamaswa, isa n'iyo mu kiraro, kandi icyarimwe isa n'iy'umuntu.

— Dian Fossey, Gorillas in the Mist
Ingagi yo mu misozi iri mu bimera
Dian Fossey yicaye mu bimera, afite camera ku bibero, inyuma ye hari ingagi yo mu misozi
Dian Fossey
Dian Fossey amwenyurira abarinzi ba pariki bambaye impuzankano
Dian Fossey ari kumwe n'abarinzi ba pariki

Pariki y'Igihugu y'Ibirunga

Ikirunga gifite amabanga atwikiriwe n'ishyamba, imbere hari ibiti binini bya senesiyo

Pariki y'Igihugu y'Ibirunga iherereye mu majyaruguru y'uburengerazuba bw'u Rwanda, mu Ntara y'Amajyaruguru, hafi y'umujyi wa Musanze (Ruhengeri), ku birometero 120 mu majyaruguru ya Kigali, umurwa mukuru (hafi amasaha 3 mu modoka).

Yashinzwe mu 1925, ikaba ari yo pariki y'igihugu ya kera kurusha izindi muri Afurika. Izwi ku isi yose kuko ariho umushakashatsi Dian Fossey yakoreye ubushakashatsi bwe (ikigo cya Karisoke) kandi ikaba ari bumwe mu buhungiro bwa nyuma bw'ingagi zo mu misozi.

Igizwe n'ibirunga bitanu by'ingenzi: Kalisimbi (kirekire kuruta ibindi, gifite metero zirenga 4 500), Bisoke, Muhabura, Gahinga na Sabyinyo.

Pariki irimo kandi inkima z'izahabu, imbogo, inzovu zo mu mashyamba, amoko menshi y'inyoni n'ishyamba ry'inzitane ryo mu misozi n'imigano.

Kwita Izina, umuhango wo kwita amazina ingagi

Fabrice Martinez ahagaze imbere y'ingagi ebyiri nini zikozwe mu mboha, aho Kwita Izina ibera
Fabrice Martinez i Kinigi, aho Kwita Izina ibera

Kwita Izina ni umuhango uzwi cyane wo kwita amazina abana b'ingagi zo mu misozi. Watangijwe mu 2005 na Leta y'u Rwanda, ukaba ukomeza umurimo w'umushakashatsi Dian Fossey wahaga ingagi amazina kugira ngo zikurikiranwe neza. Ushingiye ku muco wa kera w'Abanyarwanda aho imiryango ihura kugira ngo yerekane umwana wavutse imwite izina, ari kumwe n'abavandimwe n'inshuti.

Buri mwaka (akenshi muri Nzeri), abana b'ingagi bavukiye muri Pariki y'Igihugu y'Ibirunga mu mezi cumi n'abiri ashize bahabwa amazina ku mugaragaro. Ku nshuro ya 21, yabaye ku wa 4 Nzeri 2026 i Kinigi, abana b'ingagi 22 bahawe amazina.

Amazina atangwa n'abantu b'ibyamamare bo mu gihugu no mu mahanga (abakinnyi, abahanzi, abanyapolitiki, abaharanira ibidukikije) mu munsi urangwa n'imbyino n'umuziki gakondo by'Abanyarwanda. Uyu muhango ugamije gukangurira abantu kurinda ingagi zo mu misozi, gushyigikira ubushakashatsi no gutuma abaturage bagira uruhare mu nyungu z'ubukerarugendo n'izo kubungabunga urusobe rw'ibinyabuzima.

Ingagi zo mu misozi zirenga 1 000!

Ifoto ya hafi y'ingagi y'umugongo w'ifeza yo mu misozi iryamye mu byatsi, ikiganza cyayo ku munwa
Ifoto ya Tony Crocetta

1 063

ingagi zo mu misozi ziba mu gasozi · ibarura ryo mu 2024

Ingagi 1 063 zo mu misozi. Ni wo mubare wazo ziba mu gasozi ku isi yose, nk'uko bigaragazwa n'ibarura riheruka ryo mu 2024. Ni umubare utari witezwe ku bwoko bwari bwarashyizwe mu cyiciro cy'"izugarijwe cyane no gucika" mu myaka ya 1970.

Nk'uko IUCN ibivuga, uko zimeze biragenda biba byiza. Ubu ziri mu cyiciro cy'"izugarijwe" bitewe n'imbaraga zashyizwe mu kuzirinda. Ingagi zo mu misozi ziba mu turere tubiri twa Afurika yo hagati, mu bihugu bitatu: ibirunga bya Virunga (u Rwanda, Uganda na Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo) n'ishyamba rya Bwindi, muri Uganda.

Kubona umubare usubira inyuma ugatangira kwiyongera ntibikunze kubaho: ni impamvu yo kugira icyizere gikomeye cy'ejo hazaza.

Dufashe kurokora ingagi za nyuma

Gorilla ibeshwaho gusa n'impano n'imisanzu y'abanyamuryango bayo. Ubuyobozi bwayo bukora ku bushake: inkunga yawe igera mu murima.

Tanga inkunga Uburyo bwose bwo kudufasha